تدوین راهبرد سیاستهای سازگار با افزایش تابآوری ناشی از تغییر اقلیم (مطالعه موردی: کشاورزی حوضه زایندهرود)

نوع مقاله : مقالات پژوهشی به زبان انگلیسی

نویسندگان

اسماعیل حیدری رامشه

آرش دوراندیش

سید صفدر حسینی

سعید یزدانی

گروه اقتصاد کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تهران، البرز، ایران

https://doi.org/10.22067/jead.2025.93615.1355

چکیده

تغییرات اقلیمی با تأثیرگذاری تدریجی و پیچیده، خسارات فزاینده‌ای را به بخش کشاورزی مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران از جمله حوضه زاینده‌رود تحمیل کرده است. این پژوهش با هدف تدوین راهبرد سیاست‌های سازگاری به‌منظور افزایش تاب‌آوری کشاورزی در مواجهه با تغییر اقلیم این حوضه، بر اساس سند چارچوب کاهش ریسک بلایا (SFDRR)، و معیارهای تاب‌آوری مجمع جهانی اقتصاد (2013) انجام شد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر ترکیب مطالعات اسنادی، پیمایش میدانی و روش دلفی سیاستی برای اخذ اجماع خبرگان و جمع‌آوری داده‌ها انجام گرفت. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و از میان اساتید دانشگاهی، کارشناسان جهاد کشاورزی و تولیدکنندگان و صادرکنندگان محصولات کشاورزی که شناخت مناسبی از مباحث تغییر اقلیم، سیاست‌های سازگاری و تاب‌آوری داشتند، صورت پذیرفت. ابزار گردآوری داده‌ها شامل چهار پرسشنامه ساختاریافته (برای شناسایی نقاط قوت و ضعف، وزن‌دهی معیارهای تاب‌آوری، اولویت‌بندی سیاست‌ها و انتخاب راهبردها) و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته بود. در گام نخست، برای تعیین موقعیت راهبردی کشاورزی حوضه زاینده‌رود، از ماتریس‌های ارزیابی عوامل داخلی (IFE)، عوامل خارجی (EFE) و ماتریس موقعیت داخلی-خارجی (IE) استفاده شد. سپس به‌منظور اولویت‌بندی سیاست‌های سازگار با افزایش تاب‌آوری ناشی از تغییر اقلیم، از فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی(AHP)  و روش تصمیم‌گیری چندمعیاره  PROMETHEE بهره گرفته شد. راهبردهای مناسب نیز با استفاده از تحلیل SWOT توسعه و استخراج گردید و در نهایت، با به‌کارگیری ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمّی (QSPM)، جذابیت نسبی و قابلیت اجرای هر راهبرد ارزیابی و سیاست‌های نهایی قابل‌اجرا انتخاب شد. یافته‌ها نشان داد که کشاورزی حوضه زاینده‌رود با امتیاز نهایی عوامل داخلی 2.04 و عوامل خارجی 2.12 در وضعیت تدافعی (بقا) قرار دارد و تاب‌آوری آن به‌دلیل انتقال و کمبود آب، خردشدگی و فرونشست اراضی و ضعف زیرساخت‌های نوین، پایین است. جذاب‌ترین سیاست‌های سازگاری شناسایی‌شده در راهبرد تدافعی، شامل توزیع عادلانه آب (TAS=1.46)، برنامه‌ریزی توسعه‌محور منابع آب (TAS=1.38)، بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات آب (TAS=1.35)، کنترل سطح آب‌های زیرزمینی (TAS=1.23)، اصلاح قوانین مرتبط با خردشدگی اراضی  (TAS=1.18)و مشارکت کشاورزان در مدیریت منابع آب  (TAS=1.16)می‌باشد. راهکارهای پیشنهادی این پژوهش عبارت‌اند از: تقویت حکمرانی یکپارچه و حوضه‌محور منابع آب، اجرای مدل مدیریت راهبردی مشارکتی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین و نرم، بازنگری تدریجی در قوانین و مقررات آب و گسترش تحقیقات و تدوین راهبرد ملی. نتایج این پژوهش، راهکارهای عملی و مبتنی بر مشارکت ذی‌نفعان را برای سیاست‌گذاران جهت ارتقای پایداری و تاب‌آوری کشاورزی در مناطق آسیب‌پذیر را پیشنهاد می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

برنامه‌ریزی راهبردی

حکمرانی مشارکتی

راهبردهای تاب‌آوری کشاورزی

سیاست‌گذاری سازگار

موضوعات

• توسعه کشاورزی و روستایی

---

عنوان مقاله English

Formulating Adaptation Policy Strategies to Enhance Resilience under Climate Change (Case Study: Agriculture Zayandeh Rud Basin)

نویسندگان English

E. Heidari Ramsheh

A. Dourandish

S.S. Hosseini

S. Yazdani

Department of Agricultural Economics, College of Agriculture, University of Tehran, Karaj, Iran

چکیده English

Climate change, with its gradual and complex impacts, has increasingly inflicted damages on the agricultural sector of arid and semi-arid regions in Iran, including the Zayandeh-Rud Basin. This study aims to develop strategic adaptation policies to enhance agricultural resilience in response to climate change in this basin. The research is based on the Sendai Framework for Disaster Risk Reduction (SFDRR) and the resilience criteria established by the World Economic Forum (2013). A descriptive-analytical methodology was employed, combining documentary studies, field surveys, and the Delphi policy method to achieve expert consensus. Purposive sampling targeted faculties, agricultural experts of the Ministry of Agriculture, as well as producers and exporters of agricultural products with substantial expertise in Climate change issues, adaptation policies, and resilience. Data collection instruments consisted of four structured questionnaires designed to identify strengths and weaknesses, weight resilience criteria, prioritize policies, and select strategies, complemented by semi-structured interviews. Initially, to determine the strategic position of agriculture in the Zayandeh-Rud Basin, Internal Factor Evaluation (IFE), External Factor Evaluation (EFE), and Internal-External (IE) matrices were utilized. Subsequently, the Analytic Hierarchy Process (AHP) and the multi-criteria decision-making PROMETHEE method were employed to prioritize adaptation policies aimed at enhancing resilience to Climate Change. Suitable strategies were developed and extracted through SWOT analysis, and finally, the Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM) was used to evaluate the relative attractiveness and feasibility of each strategy, thereby selecting the implementable final policies. Findings indicated that agriculture in the Zayandeh-Rud Basin, with a final internal factor score of 2.04 and external factor score of 2.12, is in defensive position (survival mode) and exhibits low resilience due to water transfer and scarcity, land fragmentation and subsidence, and weaknesses in modern infrastructure. The most attractive adaptation policies identified under the defensive strategy include equitable water distribution (Total Attractiveness Score (TAS=1.46), development-oriented water resource planning (TAS=1.38), optimization of water. consumption and reduction of losses (TAS=1.35), control of groundwater levels (TAS=1.23), reform of regulations related to land fragmentation (TAS=1.18), and farmer participation in water resource management (TAS=1.16(. The proposed solutions emphasize strengthening integrated and basin-based water governance, implementing participatory strategic management models, investing in modern and soft technologies, gradually revising water-related laws and regulations, and expanding research and national strategy formulation. The results of this study provide actionable, stakeholder-inclusive recommendations for policymakers to enhance sustainability and resilience in vulnerable agricultural regions.

کلیدواژه‌ها English

Adaptation policy

Agricultural resilience strategies

Participatory governance

Strategic planning

Authors retain the copyright. This is an open access article distributed under Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0)

مراجع

1. Adger, W.N., (2000). Social and ecological resilience: are they related? Progress in human geography. 24(3), 347-346. https://doi.org/10.1191/030913200701540465
2. Amiri, M., Hadinejad, M.K., & Shiva, S. (2017). Evaluation and prioritization of suppliers using a hybrid approach of entropy, analytic hierarchy process, and modified PROMETHEE (Case study: Youtab Company). Journal of Operations Research in Its Applications (Applied Mathematics) - Islamic Azad University Lahijan, 14(4), 1–20. https://sid.ir/paper/164513/en
3. Bandyopadhyay, S., Wang, L., & Wijnen, M. (2011). Improving household survey instruments for understanding agricultural household adaptation to climate change: water stress and variability. World Bank, Washington, DC. https://doi.org/10.1596/12764
4. Bhatasara, S., & Nyamwanza, A. (2018). Sustainability: a missing dimension in climate change adaptation discourse in Africa? Journal of Integrative Environmental Sciences, 15(3), 97-83. https://doi.org/10.1080/1943815x.2018.1450766
5. David, F.R., & David, F.R. (2017). Strategic Management: Concepts and Cases. Prentice hall. com
6. Dehghanpour, M., Yazdanpanah, M., Forouzani, F., & Abdollahzadeh, G.H. (2020a). Evaluating the sustainability of agricultural adaptation policies to climate change from the perspective of experts at the Ministry of Agricultural Jihad. Rural Research, 11(1), 36–49. https://sid.ir/paper/403338/en
7. Dehghanpour, M., Yazdanpanah, M., Forouzani, F., & Abdollahzadeh, G.H. (2020b). Evaluation and prioritization of agricultural adaptation policies to climate change in Fars Province. Iranian Agricultural Economics and Development Research (Iranian Agricultural Sciences), 51(4), 779–795. https://sid.ir/paper/766046/en
8. Ehsani, M., Shokohi, Z., & Farajzadeh, Z. (2021). Prioritizing resilient economy policies in Iran's agricultural sector. Agricultural Economics and Development, 115, 1–21. https://sid.ir/paper/952424/en
9. Ghasemi, M., Mehregan Majd, J., & Sahebi, Sh. (2020). Identifying livelihood resilience strategies against drought risk from the perspective of rural households (Case study: Golmakan rural district, Chenaran County). Environmental Sciences Quarterly, 18(1), 117–136. https://doi.org/10.29252/envs.18.1.117
10. Golmohammadi, F. (2021). Land fragmentation in confronting to sustainable agricultural development and food security in Iran. Black Sea Journal of Public and Social Science, 4(1), 1–10. https://doi.org/10.52704/bssocialscience.681205
11. Hadi Pour, M., Roumiani, A., Azizpour, F., & Lasmipour, R. (2019). Barriers to integrated agricultural land consolidation development in rural areas from farmers’ perspectives: A case study of Fash rural district, Kangavar County. Journal of Research and Rural Planning, 8(1(24)), 45-62. https://sid.ir/paper/236475/en
12. (2022). Climate change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. https://doi.org/10.1017/978100932 5844
13. Isfahan Agricultural Jihad Organization. (2023). [Title of the report or dataset, if available]. Isfahan, Iran.
14. Islamy, M., & Rahimi, A. (2019). Water crisis and policy-making in Iran. Strategic and Macro Policies, 7(27), 410–435. https://doi.org/10.32598/JMSP.7.3.5
15. Khakifirouz, B., Niknami, M., Keshavarz, A., & Sabouri, M. (2022). Identification of effective factors on increasing farmers' resilience to drought in Sistan Plain. Iranian Journal of Agricultural Extension and Education Sciences, 18(1), 161-179. https://doi.org/10.1080/17565529.2025. 2506760
16. Madani, K. (2014). Water management in Iran: What is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4(4), 315-328. https://doi.org/10.1007/s13412-014-0182-z
17. Moradi, F. (2011). A comprehensive look at strategic management, history, models, tools, schools, new approaches and concepts as well as common terms and words. Tehran Industrial Management Organization.
18. Sadeghi, H., & Khanzadeh, M. (2019). Strategic analysis of agricultural sector development using SWOT and QSPM matrix (Case study: Lake Urmia Basin). Agricultural Economics and Development, 27(108), 91–120. https://sid.ir/paper/24599/en
19. Sadeghloo, T., & Sejasi Gheydari, H. (2014). Prioritization of factors affecting the increase of farmers' resilience against natural hazards (with emphasis on drought): Case study of farmers in the villages of Ijrood County. Geography and Environmental Hazards, (10), 129–153. https://sid.ir/paper/493327/fa
20. Safavi, H.R., & Afshar, A. (2006). Modeling integrated water management (Case study: Zayandeh-Rud Basin). In Proceedings of the 2nd Conference on Water Resources Management (Isfahan, Iran). https://www.sid.ir/paper/486725/fa
21. Safavi, H.R., Golmohammadi, M.H., & Sandoval-Solis, S. (2015). Expert knowledge based modeling for integrated water resources planning and management in the Zayandehrud River Basin. Journal of Hydrology, 528, 773-789. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2015.07.014
22. Saraei, M.H., & Shamshiri, M. (2013). Tourism situation study in the city of Shiraz towards sustainable development using the SWOT Technique. Geography and Environmental Planning, 24(1), 69-88. https://sid.ir/paper/392771/en
23. Scherzer, S., Lujala, P., & Rød, J.K. (2019). A community resilience index for Norway: An adaptation of the Baseline Resilience Indicators for Communities (BRIC). International Journal of Disaster Risk Reduction, 36, 101107. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2019.101107
24. Srivastav, A.L., Dhyani, R., Ranjan, M., Madhav, S., & Sillanpää, M. (2021). Climate-resilient strategies for sustainable management of water resources and agriculture. Environmental Science and Pollution Research, 28(31), 41576–41595. https://doi.org/10.1007/s11356-021-14332-4
25. Talashi, M., & Kafash, H. (2019). Developing and validating fundamental criteria of integrated water resources management in rural settlements of arid and semi-arid regions: Case study of Bajestan area in South Khorasan Province. Desert Geographical Studies, 6(2), 81–108. https://doi.org/10.29252/grd.2018.1474
26. Taleshi, M. (2018). Participatory planning and integrated water resources management: A case study of the Eastern rural areas of Iran. Journal of Sustainable Rural Development, 2(1), 29–38. https://doi.org/10.32598/jsrd.01.03.290
27. Teymouri, A., Hafeznia, M.R., Papoli Yazdi, M.H., & Ahmadi Nohadani, M. (2023). Explaining the hydropolitical consequences of climate change in Iran (Case study: Zayandeh-Rud basin). Spatial Political Arrangement, 5(3), 246–269. https://www.sid.ir/paper/1429876/en
28. (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030. Geneva: United Nations Office for Disaster Risk Reduction. https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-9813-2015016
29. Yadegari, A., Yousefi, A., & Amini, A.M. (2018). Institutional analysis of water governance structure in Iran: A case study of the Zayandeh-Rud Basin. Iranian Water Resources Research, 14(1), 184-197. https://www.sid.ir/paper/100304/en
30. World Economic Forum. (2013). Special Report: Building National Resilience to Global Risks. In Global Risks 2013. Geneva: World Economic Forum.