با همکاری انجمن اقتصاد کشاورزی ایران
نوع مقاله : مقالات پژوهشی
نویسنده
دانشگاه سیدجمال الدین اسدآبادی
کلیدواژهها
عنوان مقاله English
افزایش تنوع کشت علاوه بر تقویت تنوع زیستی و بهبود کارکردهای اکولوژیکی، موجب ارتقای حاصلخیزی خاک، بهبود چرخه مواد غذایی، کاهش شیوع آفات و بیماریها، افزایش کارایی استفاده از منابع و تقویت پایداری تولید میشود. از لحاظ اقتصادی نیز تنوع کشت به عنوان یک راهبرد مؤثر مدیریت ریسک، وابستگی کشاورزان به یک محصول خاص را کاهش داده و آنان را در برابر نوسانات اقلیمی، شوکهای قیمتی و مخاطرات تولید مقاومتر میسازد. در نتیجه، تنوع کشت میتواند همزمان به بهبود امنیت غذایی، افزایش درآمد خانوارهای کشاورز و ارتقای تابآوری نظامهای کشاورزی کمک کند. با وجود اهمیت بالای تنوع کشت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی، هنوز شناخت کاملی از عوامل مؤثر بر شکلگیری و شدت تنوع کشت در سطح مزرعه وجود ندارد. همچنین، اغلب مطالعات پیشین با استفاده از مدلهای متعارف اقتصادسنجی انجام شدهاند و میان عوامل مؤثر بر ورود کشاورزان به تنوع کشت و عوامل تعیینکننده شدت تنوع تمایز قائل نشدهاند. به منظور دستیابی به اهداف پژوهش، دادههای مورد نیاز از طریق میدانی و تکمیل پرسشنامه ساختاریافته جمعآوری شد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران تعیین گردید و بر این اساس، 325 بهرهبردار کشاورزی به عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. اطلاعات مورد نیاز از طریق مصاحبه حضوری با کشاورزان گردآوری و سپس با استفاده از مدل رگرسیون بتای صفرمتورم به بررسی همزمان عوامل مؤثر بر احتمال قرار گرفتن کشاورزان در وضعیت تککشتی و عوامل مؤثر بر شدت تنوع کشت پرداخته است.
نتایج مدل رگرسیون بتای صفرمتورم نشان داد که عوامل مؤثر بر تنوع کشت از کانالهای متفاوتی عمل میکنند. در بخش احتمال قرار گرفتن در وضعیت تنوع صفر (تککشتی)، متغیرهای تجربه کشاورزی، سطح سواد سرپرست خانوار، مقیاس تولید (سطح زیرکشت)، تعداد قطعات زمین، مالکیت دام، شرکت در کلاسهای آموزشی و ترویجی و دسترسی به اعتبارات اثر منفی و معنادار داشتند؛ به این معنا که این عوامل احتمال قرار گرفتن کشاورزان در وضعیت تککشتی را کاهش داده و زمینه ورود آنان به تنوع کشت را فراهم میکنند. در بخش شدت تنوع کشت، متغیرهای تجربه کشاورزی، بعد خانوار، سطح سواد سرپرست خانوار، دسترسی به منابع آب، تعداد قطعات زمین، مالکیت دام، مالکیت تراکتور و ادوات کشاورزی و برخورداری از درآمدهای غیرکشاورزی دارای اثر مثبت و معنادار بودند، در حالی که فاصله تا نزدیکترین بازار اثر منفی و معناداری بر شدت تنوع کشت داشت. این نتایج نشان میدهد که منابع تولید، سرمایه انسانی، دسترسی به امکانات تولیدی و شرایط بازار نقش مهمی در توسعه و تعمیق تنوع کشت ایفا میکنند. همچنین، نتایج اثرات نهایی کلی نشان داد که تجربه کشاورزی، بعد خانوار، سطح سواد سرپرست خانوار، مقیاس تولید، دسترسی به منابع آب، تعداد قطعات زمین، مالکیت دام، دسترسی به اعتبارات و درآمدهای غیرکشاورزی اثر مثبت و معناداری بر شاخص کلی تنوع کشت دارند، در حالی که فاصله تا بازار اثر منفی و معناداری بر تنوع کشت بر جای میگذارد. در مقابل، اثر کلی مالکیت تراکتور و ادوات کشاورزی و نیز شرکت در کلاسهای آموزشی و ترویجی از نظر آماری معنادار نبود. همچنین در بخشی از مطالعه به بررسی ارتباط غیرخطی تجربه و مقیاس تولید بر تنوع پرداخته شد که نتایج نشان داد تجربه کشاورزی اثر مثبت اما غیرخطی بر تنوع کشت دارد، به گونهای که اثر آن تا حدود 45 سال تجربه، افزایشی بوده و پس از آن روند کاهشی پیدا میکند. بر اساس یافتههای پژوهش، پیشنهادهای سیاستی زیر قابل ارائه است:
1- توسعه سرمایه انسانی و خدمات آموزشی–ترویجی هدفمند
با توجه به ارتباط مثبت و معنادار تحصیلات، مشارکت در دورههای آموزشی–ترویجی و تجربه کشاورزی (تا نقطه آستانه) با تنوع کشت و همچنین کاهش اثر تجربه در سطوح بالاتر، پیشنهاد میشود برنامههای آموزشی و ترویجی بهصورت هدفمند و متناسب با ویژگیهای بهرهبرداران طراحی شوند. این برنامهها باید علاوه بر انتقال دانش فنی، بر ارتقای مهارتهای مدیریتی، تحلیل اقتصادی محصولات جایگزین و ترویج فناوریهای نوین تمرکز داشته باشند و برای کشاورزان کمتجربه و باتجربه، رویکردهای آموزشی متفاوتی اتخاذ شود.
2- توسعه نظامهای اعتباری و تقویت سرمایهگذاری در زیرساختهای تولید
با توجه به ارتباط مثبت و معنادار دسترسی به اعتبارات، مالکیت تراکتور و ادوات کشاورزی و دسترسی به منابع آب با تنوع کشت، پیشنهاد میشود سیاستهای حمایتی بر توسعه تسهیلات اعتباری هدفمند، سرمایهگذاری در مکانیزاسیون، توسعه سامانههای نوین آبیاری و تأمین تجهیزات تولید برای بهرهبردارانی که قصد تنوعبخشی به الگوی کشت دارند، متمرکز شود تا محدودیتهای سرمایهای و فنی کاهش یابد.
3- بهبود دسترسی به بازار و توسعه زیرساختهای بازاریابی
با توجه به ارتباط منفی و معنادار فاصله از بازار با تنوع کشت، پیشنهاد میشود توسعه شبکه حملونقل روستایی، ایجاد بازارهای محلی، تقویت زنجیره ارزش، توسعه صنایع تبدیلی و بهبود دسترسی کشاورزان به اطلاعات بازار در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد تا هزینههای مبادله کاهش یافته و انگیزه تولید محصولات متنوع افزایش یابد.
4- حمایت از نظامهای تولید تلفیقی و تقویت تابآوری اقتصادی خانوارها
با توجه به ارتباط مثبت و معنادار مالکیت دام و درآمد غیرکشاورزی با تنوع کشت، پیشنهاد میشود توسعه نظامهای تلفیقی زراعت–دامداری، حمایت از تولید محصولات علوفهای، استفاده بهینه از بقایای گیاهی و ایجاد فرصتهای درآمدی مکمل در مناطق روستایی مورد حمایت قرار گیرد تا توان مالی، ظرفیت مدیریت ریسک و پایداری اقتصادی خانوارهای کشاورز افزایش یابد.
5- اجرای سیاستهای منطقهمحور در مدیریت اراضی و بهرهبرداری از ظرفیتهای ساختاری مزارع
با توجه به ارتباط مثبت و معنادار اندازه مزرعه، تعداد قطعات زمین و دسترسی به منابع آبی با تنوع کشت، پیشنهاد میشود سیاستهای مدیریت اراضی با رویکرد منطقهمحور طراحی شوند؛ بهگونهای که ضمن توسعه زیرساختهای آبی، از ظرفیت ناهمگنی قطعات زمین برای تخصیص بهینه محصولات متناسب با ویژگیهای خاک، منابع آب و شرایط توپوگرافی بهره گرفته شود و در اجرای برنامههای یکپارچهسازی اراضی، مزیتهای تنوع فضایی مزارع نیز حفظ گردد.
6- طراحی بستههای سیاستی یکپارچه برای توسعه پایدار تنوع کشت
با توجه به اینکه نتایج پژوهش نشان داد عوامل انسانی، اقتصادی، ساختاری، زیرساختی و نهادی بهصورت همزمان بر تنوع کشت اثرگذار هستند، پیشنهاد میشود سیاستهای توسعه تنوع کشت در قالب بستههای یکپارچه شامل آموزش، اعتبار، توسعه بازار، بهبود زیرساختهای تولید، مدیریت منابع آب و حمایت از نظامهای تولید تلفیقی طراحی و اجرا شوند؛ زیرا تمرکز بر یک ابزار سیاستی بهتنهایی نمیتواند زمینه توسعه پایدار و افزایش تابآوری نظامهای زراعی را فراهم کند. با وجود کارایی مدل رگرسیون بتای صفرمتورم، این پژوهش با محدودیتهایی همراه است. استفاده از دادههای مقطعی، امکان بررسی تغییرات زمانی و پویایی رفتار کشاورزان را محدود میکند. بنابراین، پیشنهاد میشود مطالعات آتی با بهرهگیری از دادههای تابلویی (پانلی) و پوشش مناطق مختلف، عوامل مؤثر بر تنوع کشت را در طول زمان و در شرایط مختلف بررسی کنند.
کلیدواژهها English
