با همکاری انجمن اقتصاد کشاورزی ایران
موضوعات = اقتصاد کشاورزی
اقتصاد کشاورزی

بیمه کشاورزی و نظام‌های تامین غذای پایدار: ارزیابی کشاورزان نیجریایی

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 119-130

https://doi.org/10.22067/jead.2023.78280.1159

سان دی آجمانگهان، ابراهیم عبدالعزیز

چکیده بخش کشاورزی نقش مهمی در توسعه قاره آفریقا و دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) دارد. با این حال، ریسک تولید در بخش کشاورزی فراگیر است، و همچنان، کشاورزان در سراسر کشورهای در حال توسعه، به دلیل محدودیت داده و دانش در مورد نیازهای بیمه‌ای کشاورزان و هزینه‌های گزاف بیمه برای پوشش ریسک‌های کشاورزی، به پوشش بیمه کشاورزی با کیفیت دسترسی ندارند. برای این منظور، بهبود بیمه کشاورزی، به عنوان یک ابزار، می‌تواند به ثبات درآمد کشاورزی و در نتیجه کاهش فقر، به عنوان هدف اول توسعه پایدار (SDG 1)، اطمینان از محیط مناسب برای تولید غذا (SDG 13)، و ایجاد یک بسته (حمایتی) با رفاه بیش‌تر برای رفع گرسنگی (SDG 2) کمک کند. بنابراین، این مطالعه به ارزیابی بیمه کشاورزی به عنوان یک ابزار برای نظام‌های تولید غذای پایدار در نیجریه می‌پردازد. این مطالعه یک نظرسنجی را در بر می‌گیرد و طی آن طرز نگرش، تجربه و مشاهدات پذیره‌نویسان منتخب کشاورزی در صنعت بیمه نیجریه را از طریق پرسشنامه ساختارمند گردآوری کرده است. برای این مطالعه از آمار توصیفی برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است. نتایج مطالعه نشان داد که به غیر از آگاهی کشاورزان، که سطحی از معیارهای مرتبط با رفتار کشاورزان را نشان می‌دهد، سایر معیارها نقش مهمی نداشتند. این نتایج همچنین نشان داد که چرا سن، جنسیت، اندازه خانوار و تجربه کشاورزی نقش معناداری در دریافت بیمه کشاورزی نداشت. برای باقی مولفه‌های مشارکت کننده در این پژوهش تاثیر محوری دانسته شد. این مطالعه به ایجاد یک تصویر از چالش‌های پیش‌روی بیمه کشاورزی در نیجریه کمک کرد. نتایج این مطالعه می‌تواند در ارائه پیشنهادات مناسب برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) در نیجریه کمک کند.

اقتصاد کشاورزی

معاملات بازخورد در صندوق‌های قابل معامله زعفران

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 131-143

https://doi.org/10.22067/jead.2023.80030.1171

مهدی شاعرعطار، اکبر میرزاپور باباجان

چکیده صندوق­های کالایی یکی از انوع صندوق­های قابل معامله در بورس هستند که دارایی پایه آن­ها به جای سهام، محصولات کشاورزی، انرژی و یا فلزات می­باشند. این صندوق­ها به روش­های مختلفی نظیر نگه­داری فیزیکی کالا، قرارداد آتی کالای منفرد، سبدی از قراردادهای آتی کالاها و یا خریداری سهام کالاهای مختلف، سرمایه­گذاران خود را در مقابل بازار انواع کالاها قرار می­دهند. طی سال­های اخیر، این ابزار مالی با ایجاد مزیت­های فراوان به یکی از گزینه­های مهم سرمایه­گذاری در بین معامله­گران تبدیل شده است. با وجود این تحولات، شواهد کمی در ادبیات فعلی در مورد رفتار معاملاتی سرمایه­گذاران این صندوق­ها گزارش شده است. هدف از این مقاله، بررسی وجود معاملات بازخورد در رفتار معامله­گران صندوق­های کالایی زعفران در ایران می­باشد. به این جهت از داده­های روزانه دو صندوق زعفران موجود در بورس کالای ایران یعنی سحرخیز و نویرا، طی دوره زمانی 14/10/1399 الی 30/08/1401 و مدل معاملات بازخورد سنتانا-وادوانی (1992) استفاده شده است. نتایج حاصل نشان داد که نوسان بازدهی صندوق­های زعفران نسبت به اخبار مثبت و منفی متقارن می­باشد. با وجود بازار رسمی با هم­پوشانی کامل برای معاملات دارایی پایه، معامله­گران صندوق­های زعفران توجهی به انحراف قیمت بین صندوق­ها و خالص ارزش دارایی­ آن­ها ندارند. نتایج حاصل از برآورد مدل معاملات بازخورد نشان داد که علائمی از وجود معاملات بازخورد در هیچ کدام از صندوق­های زعفران دیده نمی­شود و معامله­گران این صندوق­ها توجهی به بازدهی گذشته آن ندارند. به نظر می­رسد بازار این صندوق­ها از کارایی برخوردار می­باشد که این موضوع را می­توان با خاص بودن دارایی پایه زعفران و سرمایه­گذاران این صندوق­ها در ارتباط دانست.

اقتصاد کشاورزی

اثر آمیخته بازاریابی و دانش تخصصی روی عملکرد صادرات شرکت‌های کوچک و متوسط صادر کننده خشکبار

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 145-156

https://doi.org/10.22067/jead.2023.80703.1176

سارا یارمند، حسین محمدی، علیرضا کرباسی، مریم دهقانی

چکیده صادرات محرک حیاتی رشد اقتصادی در کشورهای مختلف است و به طور قابل توجهی به ورود یک کشور به بازارهای جهانی کمک می‌کند و موفقیت اقتصادی را افزایش می‌دهد. در کشورهای در حال توسعه مانند ایران، برنامه‌های توسعه اقتصادی و اجتماعی، گسترش صادرات به‌ویژه محصولات کشاورزی با ارزش افزوده بالا را در اولویت قرار داده‌اند. رشد صادرات غیرنفتی مانند خشکبار و ورود تولیدکنندگان داخلی به بازارهای جدید جهانی منجر به افزایش تقاضا برای محصولات صادراتی ایران خواهد شد. این امر همچنین منجر به افزایش سطح تولید، افزایش فرصت‌های شغلی و ارزش افزوده بیشتر در فعالیت‌های مرتبط می‌شود. برای افزایش عملکرد صادرات، که معیاری حیاتی برای موفقیت یک شرکت در استفاده از منابع و قابلیت‌های خود در عرصه بین‌المللی در یک دوره زمانی خاص است، تمرکز بر بهبود استراتژی‌های بازاریابی و دانش تخصصی بسیار مهم است. بنابراین، این تحقیق با هدف بررسی تاثیر آمیخته بازاریابی و دانش تخصصی بازاریابی بر عملکرد صادرات شرکت‌های کوچک و متوسط فعال در صادرات میوه‌های خشک مشهد در سال 1401 انجام شد. در مجموع 80 پرسشنامه با استفاده از روش نمونه‌گیری در دسترس بین مدیران ارشد، اعضای هیئت مدیره و مدیران بازرگانی SME های میوه خشک توزیع شد. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها و آزمون فرضیه‌های تحقیق از مدل‌سازی معادلات ساختاری استفاده گردید. داده‌های آماری و مدل‌سازی معادلات ساختاری نشان داد که تأثیر مشترک آمیخته بازاریابی و دانش بازاریابی تخصصی بر عملکرد صادرات مثبت و معنادار است. برای افزایش سودآوری شرکت، برای مدیران ارشد و مدیران فروش بسیار مهم است که این دو عامل را به رسمیت بشناسند و برای کسب مهارت‌های لازم، آموزش‌های مربوطه را طی کنند. علاوه بر این، مدیران باید از کانال‌های توزیع مناسب برای افزایش صادرات خود استفاده کنند و در عین حال کیفیت و بسته‌بندی محصول را بر اساس ترجیحات خریداران تطبیق دهند.

اقتصاد کشاورزی

آزادی و عملکرد زیست محیطی: شواهد از کشورهای MENAT

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 157-176

https://doi.org/10.22067/jead.2023.81572.1184

سید احسان علوی، مرتضی محمدی

چکیده کیفیت محیط‌زیست و عوامل تعیین کننده آن یکی از چالش‌های اصلی حال و آینده بشریت است و توسعه پایدار در راستای حفظ و بهبود محیط‌زیست تفسیر می‌شود. در سال‌های اخیر مطالعات زیادی در مورد عوامل موثر بر کیفیت محیطی انجام شده است. یکی از موضوعات اصلی که در مطالعات مرتبط کمتر مورد توجه قرار گرفته است، تأثیر حاکمیت بر کیفیت محیط‌زیست است. در این مطالعه تأثیر مؤلفه‌های حکمرانی خوب شامل آزادی اقتصادی، آزادی تجاری و آزادی سیاسی بر شاخص عملکرد زیست‌محیطی (EPI) و زیرشاخص‌های آن شامل سلامت محیط، سرزندگی اکوسیستم و تغییرات آب و هوایی بررسی می‌شود. داده‌های مورد نیاز برای تجزیه و تحلیل آماری مربوط به کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و ترکیه (MENAT) طی سال‌های 2000-2021 می‌باشد. برای برآورد مدل و بررسی رابطه بین متغیرها از روش داده‌های پانل استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بین آزادی اقتصادی و آزادی سیاسی با شاخص عملکرد محیطی (EPI) رابطه مثبت و معناداری وجود دارد و بین آزادی تجاری و EPI رابطه معناداری وجود ندارد. همچنین مشخص شد که آزادی اقتصادی تأثیر منفی بر سرزندگی اکوسیستم و تغییرات آب و هوایی دارد، اما تأثیر مثبتی بر سلامت محیط‌زیست داشته است. همچنین آزادی سیاسی بر سرزندگی اکوسیستم و تغییرات اقلیمی تأثیر مثبت دارد، اما تأثیر قابل توجهی بر سلامت محیط‌زیست ندارد. نتایج این تحقیق نشان داد که آزادی اقتصادی منجر به سرمایه‌گذاری بیشتر در بخش نفت و گاز کشورهای مذکور شده است و بنابراین انتشار فاضلاب و گاز تاثیر منفی بر حیات محیط‌زیست و تغییرات آب و هوایی داشته است، اما با افزایش تولید و فروش نفت و گاز، درآمد سرانه کشورها افزایش یافته و بهداشت محیط بهبود یافته است. همچنین با توجه به اینکه آزادی سیاسی در میان منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا از تنوع زیادی برخوردار است، نتایج نشان داد که کشورهای دارای آزادی سیاسی بیشتر، از طریق آگاهی بیشتر جامعه و پاسخگویی بیشتر دولت‌ها و وضع قوانین حفاظت از محیط زیست، از وضعیت محیط زیست بهتری برخوردار بوده‌اند. البته شاخص بهداشت محیط بیشتر تحت تأثیر وضعیت اقتصادی و تولید سرانه کشورهاست و آزادی سیاسی تأثیر چندانی بر آن ندارد.

اقتصاد کشاورزی

ارائه یک مدل ترکیبی انعطاف‌پذیر برای پیش‌بینی قیمت محصولات کشاورزی؛ مطالعه موردی بازار گوشت ایران

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 177-202

https://doi.org/10.22067/jead.2023.82122.1187

رضا حیدری

چکیده موضوع قیمت یک عامل کلیدی در فعالیت مالی و تجاری مرتبط با بخش کشاورزی است، به گونه‌ای که همواره فعالان بخش کشاورزی در معرض ریسک‌های ناشی از نوسان قیمت محصولات کشاورزی قرار دارند. این مسئله نه تنها منجر به تصمیم‌گیری نادرست در زمینه تولید بهینه محصولات در سال جاری می‌شود، بلکه می‌تواند اجرای تعهدهای مالی آنان را در سال‌های آتی با خطر روبه‌رو سازد. در سال‌های اخیر، نوسانات قیمت محصولات کشاورزی در ایران افزایش یافته است و لذا پیش‌بینی دقیق تغییرات قیمت ضروری به نظر می‌رسد. در مطالعه حاضر، یک رویکرد ترکیبی انعطاف‌پذیر در پیش‌بینی قیمت ماهیانه گوشت گاو، گوشت گوسفند و مرغ از آوریل 2001 تا مارس 2021 ارائه شده است. در این روش جدید، سه روش ترکیب انفرادی مختلف شامل روش میانگین‌گیری، روش تنزیل ‌شده و روش انقباض برای ترکیب خروجی‌های پیش‌بینی مربوط به سه مدل ترکیبی متشکل از شبکه عصبی پرسپترون (MLPANN)  و الگوریتم‌های تکاملی (الگوریتم ژنتیک GA، الگوریتم ازدحام ذرات PSO و الگوریتم رقابت استعماری ICA) مورد استفاده قرار گرفتند. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که بر اساس شاخص آماری RMSE، مدل ترکیبی پرسپترون- الگوریتم رقابت استعماری (MLPANN-GA) و روش انفرادی انقباضی با (K=0.25) دارای بالاترین دقت در پیش‌بینی قیمت گوشت گاو، گوسفند و مرغ است. همچنین عملکرد مدل پیشنهادی از اجزای آن (مدل‌های ترکیبی) بهتر است. روش پیشنهادی برای پیش‌بینی از نظر نوع محصول یا جایگزینی اجزای تشکیل‌دهنده دارای انعطاف‌پذیری است.

اقتصاد کشاورزی

بررسی اثر کیفیت و بسته‌بندی بر قیمت روغن خوراکی افتابگردان

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 203-215

https://doi.org/10.22067/jead.2023.83025.1199

امیرحسین چیذری، محدثه دهقانی

چکیده بر اساس رفتار مصرف‌کنندگان قیمت‌هایی که در بازار مورد پذیرش مصرف‌کننده قرار می‌گیرند ناشی از ویژگی‌های کالاهاست. این ویژگی‌ها هرکدام سهمی در قیمت مورد توافق مصرف‌کننده یا تقاضاکننده و عرضه‌کننده دارد. لذا شناخت دقیق خواسته‌های مصرف‌کننده موجب تولید و عرضه کالای تقاضامحور، کاهش هزینه‌های بازاریابی، نفوذ بیشتر محصول در بین مصرف‌کنندگان و افزایش مطلوبیت مصرف‌کننده و وفاداری او به برند خواهد شد. این مطالعه به بررسی اثر کیفیت و بسته‌بندی بر قیمت روغن‌ خوراکی (آفتابگردان) در شهر تهران به‌عنوان بزرگ‌ترین بازار مصرف روغن خوراکی پرداخته‌است. به‌منظور دست‌یابی به هدف اصلی از روش قیمت‌گذاری هدونیک استفاده شده‌است. سپس به‌منظور تعیین عوامل مؤثر بر مقدار مصرف این روغن‌ها و همچنین تعیین عوامل مؤثر بر وفاداری مصرف‌کننده به برند روغن خوراکی، با توجه به ماهیت کیفی و ترتیبی متغیر وابسته از الگوی لاجیت ترتیبی استفاده شده‌است. تعیین حجم نمونه به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای دومرحله‌ای در دسترس از بین کل مصرف‌کنندگان شهر تهران بوده و اطلاعات از جمع‌آوری 350 پرسشنامه که توسط مصرف‌کنندگان تکمیل گردیده، به‌دست‌آمده است. الگوهای موردمطالعه به ترتیب با استفاده از نرم‌افزارهای shazam و stata برآورد شد. عوامل مختلفی بر میزان مصرف این روغن در سطوح مختلف مصرف تأثیرگذار می‌باشد. اما به‌طورکلی عواملی مانند افزایش سن، افزایش سطح درآمد و افزایش سطح تأثیر بیماری و رژیم غذایی بر نوع روغن خوراکی موجب کاهش در میزان مصرف این روغن خوراکی می‌شود. همچنین عوامل دیگری مانند افزایش سطح کیفیت محصول، افزایش در سطح کیفیت بسته‌بندی روغن، افزایش سطح وفاداری مصرف‌کننده به روغن خوراکی و افزایش فروش آنلاین این محصول، افزایش سطح تقاضا برای این خوراکی را به همراه دارد.

اقتصاد کشاورزی

بررسی کارایی و ظرفیت صادراتی محصولات زراعی ایران: کاربرد الگوی جاذبه مرزی تصادفی

دوره 37، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 217-230

https://doi.org/10.22067/jead.2023.83459.1202

میلاد امینی زاده، محسن رفعتی

چکیده صادرات کشاورزی ایران در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است. در این میان محصولات زراعی (کد 07) به دومین گروه مهم صادرات بخش کشاورزی ایران در سال‌های اخیر تبدیل شده است. با این وجود مطالعات اندکی به بررسی ظرفیت‌های صادراتی محصولات زراعی پرداخته‌اند. از این رو هدف این مطالعه بررسی مولفه‌های اثرگذار بر صادرات محصولات زراعی و سنجش کارایی صادرات ایران است. به منظور دستیابی به هدف، الگوی جاذبه مرزی تصادفی براساس داده‌های تابلویی متوازن برای 21 کشور در دوره زمانی 2021-2001 برآورد شد. نتایج بیانگر این است که اندازه اقتصادی و فیزیکی بازار هدف اثری مثبت و معنی‌د‌ار بر صادرات محصولات زراعی ایران داشته‌اند. همچنین مرز مشترک میان ایران و شرکای تجاری و تحریم‌های اقتصادی دارای اثری مثبت و معنی‌دار بر صادرات محصولات زراعی بوده است، در حالی‌که فاصله جغرافیایی میان ایران و کشورهای واردکننده اثری منفی بر صادرات داشته است. نتایج کارایی نشان داد که در دوره زمانی 2015-2021 ایران در هیچ بازار هدفی دارای کارایی 100 درصدی نبوده است و در چهار کشور افغانستان، امارات متحده عربی، کانادا و عراق با کارایی بیش از 50 درصد روبرو بوده است. براساس نتایج، ایران بیشترین پتانسیل صادرات محصولات زراعی را در عراق دارد. در نتیجه، با توجه به اثر مثبت و معنی‌دار مرز مشترک و ظرفیت‌های بالای شرکای تجاری هم‌مرز با ایران، پیشنهاد می‌شود که کشورهای تجاری دارای مرز مشترک مانند عراق در اولویت صادرات محصولات زراعی قرار گیرند.

اقتصاد کشاورزی

بررسی عوامل مؤثر بر ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستمی جنگل‌های هیرکانی (مطالعه موردی: ارزش کنترل سیلاب)

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 1-16

https://doi.org/10.22067/jead.2023.73761.1102

حمید امیرنژاد، ساره حسینی

چکیده پرداخت برای خدمات اکوسیستم (PES) جنگل از ابزارهای اقتصادی مدیریت و حفاظت از جنگل جهت بهبود کارکردها و خدمات اکوسیستمی آن به­شمار می­رود. هدف از این مطالعه بررسی ترجیحات ساکنین خسارت­دیده سیل­های اخیر استان مازندران در قالب طرح پرداخت برای خدمات اکوسیستم (PES) و شناسایی عوامل مؤثر بر پذیرش طرحPES  جهت کاهش خسارات ناشی از سیل توسط حفاظت اکوسیستم جنگلی هیرکانی است. به­منظور نیل به این هدف، از روش آزمون انتخاب و مدل اقتصادسنجی لاجیت چندجمله­ای استفاده گردید. ویژگی­های مورد بررسی در این روش شامل مدیریت جنگل، عملیات آبخیزداری، مدیریت کاربری اراضی (جلوگیری از تغییر کاربری اراضی جنگلی)، روش پرداخت، طول­مدت قرارداد و مقدار پرداخت (قیمت) بوده است. نمونه آماری این پژوهش شامل ساکنین خسارت­دیده سیل­های اخیر (سال­های 1397 تا اواخر 1399) در سه بخش مرکز، شرق و غرب استان مازندران است. داده­های پژوهش به­صورت پیمایش میدانی، نمونه­گیری تصادفی و با تکمیل 110 پرسشنامه آزمون انتخاب در تابستان 1399 جمع­آوری شد. متغیرهای اجتماعی- اقتصادی در این تحقیق شامل هفت متغیر سن، جنسیت، شغل، تحصیلات، میزان آگاهی از PES، مخارج و درآمد خسارت­دیدگان است. بر اساس نتایج این پژوهش، بیشترین میزان تمایل به پرداخت هر خانوار خسارت­دیده برای حفظ اکوسیستم جنگلی هیرکانی جهت کاهش سیلاب برای ویژگی­های روش پرداخت و طول­مدت قرارداد به­ترتیب برابر با 150150 و 68190 ریال در ماه بوده است. نتایج این مطالعه نشان داد خسارت­دیدگان، پرداخت نقدی طولانی­مدت را جهت حفظ اکوسیستم جنگل برای کاهش سیلاب ترجیح می­دهند. همچنین، نتایج بررسی اثر متغیرهای مختلف اجتماعی- اقتصادی بر تمایل به پرداخت خسارت­دیدگان نشان داد که متغیرهای سن، جنسیت، تحصیلات، مخارج، درآمد و میزان آگاهی از PES اثر مثبت مستقیم بر تمایل به پرداخت افراد دارند. لذا، پیشنهاد می­گردد در اجرای طرح PES در استان­های شمالی، متغیرهای مذکور در برنامه­های حفاظت جنگل جهت مشارکت مردم در این‌گونه پروژه‌ها لحاظ گردد. 

اقتصاد کشاورزی

تحلیل پویای ابعاد اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی پایداری کشاورزی در استان‌های ایران با رویکرد شاخص‌ها

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 17-34

https://doi.org/10.22067/jead.2022.74534.1110

مینا صالح نیا، محسن رفعتی

چکیده در تداوم حیات بشری، کشاورزی و تولیدات آن نقش بنیادینی را ایفا می­کنند. با ارزیابی میزان پایداری کشاورزی و مشخص کردن روند حرکت رو به توسعه کشاورزی و تهدیدهای پیش روی آن، می­توان نسبت به توصیه، شکل­گیری و اتخاذ اقدامات واقع­بینانه برای بهبود پایداری در بخش کشاورزی اقدام نمود. در همین راستا هدف مطالعه حاضر، ارزیابی شاخص­هایی در ابعاد سه گانه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی پایداری کشاورزی در سطح استان­های کشور می­باشد. به این منظور از آخرین اطلاعات در دسترس آمارنامه­های وزارت جهاد کشاورزی، نتایج آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران و سالنامه­های آماری استان­های مختلف استفاده شد. در بعد سنجش پایداری محیط زی تنوع محصول، میزان مصرف کودهای شیمیایی و آلی، و مصرف آفتکش­ها، در بعد اقتصادی از شاخص کوانتومی تولید محصولات و ثبات در تولید محصول، و در بعد اجتماعی از دو شاخص اشتغال نیروی کار روستایی و امنیت غذایی روستایی بهره گرفته شد. از مهم­ترین نتایج حاصل از این تحقیق می­توان به وضعیت مناسب عموم استان­های کشور از لحاظ تنوع کشت با استفاده از شاخص هرفیندال، لزوم کاربرد و مدیریت بهینه کودهای آلی در کلیه استان­های کشور به خصوص در استان گلستان، میزان بالای مصرف سموم شیمیایی در استان­های شمالی و جنوبی کشور، روند ثابت یا کاهش معنی­دار شاخص کوانتومی تولید محصولات در اکثر استان­ها، کاهش محسوس نرخ اشتغال جمعیت روستایی در استان­ چهار محال و بختیاری، و سهم بیشتر هزینه کرد برای خرید مواد غذایی در روستاهای استان سیستان و بلوچستان اشاره کرد. توسعه مبارزه بیولوژیک علیه آفات (به ویژه در مورد برنج و گوجه فرنگی)، پرداخت یارانه غیر مستقیم نهاده در مورد کودها و آفت­کش­های آلی و زیستی، حفاظت از منابع پایه خاک و آب به منظور پایدارسازی تولیدات، و تنوع بخشی به منابع درآمدی و معیشتی کشاورزان خرده­پا با اولویت استان­های کمتر برخوردار مانند سیستان و بلوچستان و کردستان، از پیشنهادات مطالعه حاضر می­باشد.

اقتصاد کشاورزی

اثرات نامتقارن تغییرات نرخ ارز و قیمت نفت بر قیمت مواد غذایی و محصولات کشاورزی در ایران: کاربست رهیافت خودتوضیحی با وقفه‌های گسترده غیرخطی

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 35-48

https://doi.org/10.22067/jead.2022.74721.1113

قاسم لیانی، سعید مهرجو

چکیده تأمین مواد غذایی اساسی­ترین نیاز انسان بوده و افزایش قیمت آن می­تواند تأثیر منفی قابل ملاحظه­ای بر وضعیت رفاهی جامعه و بویژه قشر فقیر و کم درآمد داشته باشد. از این­رو سیاست­گذاران حساسیت­های زیادی نسبت به تغییرات قیمت مواد غذایی از خود نشان می­دهند. بر این اساس، در این مطالعه تأثیر نوسانات نرخ ارز در کنار نوسانات قیمت نفت، سرانه تولید ناخالص داخلی و درجه باز بودن اقتصاد بر شاخص قیمت مواد غذایی در ایران با استفاده از داده­های سال­های 1400-1370 ارزیابی شده است. با توجه به احتمال تأثیر نامتقارن بین  متغیرهای نرخ ارز و قیمت نفت و شاخص قیمت مواد غذایی از رهیافت خودرگرسیو با وقفه­های گسترده غیرخطی استفاده شده است. نتایج آزمون کرانه برای هم انباشتگی نشان داد که متغیرهای اساسی رابطه بلندمدت و معناداری با تغییرات قیمت مواد غذایی دارند. هم‌چنین، نتایج برآورد مدل NARDL گویای این حقیقت است که در بلند مدت یک رابطه مثبت و معنی­دار میان قیمت مواد غذایی و افزایش قیمت ارز برقرار است. افزون بر این، اثر شوک منفی ارزی بر شاخص قیمت مواد غذایی در بلندمدت منفی ارزیابی شد. واکنش قیمت محصولات کشاورزی به شوک منفی ارزی نیز بیش‌تر از شوک­های مثبت است. همچنین اثر تغییرات قیمت نفت بر قیمت مواد غذایی در سطح قابل قبولی معنی دار است. ضریب متغیر آزاد سازی تجاری نیز بیانگر کاهش شاخص قیمت مواد غذایی در نتیجه بهبود روابط تجاری ایران با بازار جهانی است. نتایج مطالعه حاضر می­تواند به سیاست‌گذاران اقتصادی که همواره به دنبال کاهش نرخ تورم، حمایت از اقشار آسیب پذیر جامعه و حفظ امنیت غذایی در کشور می­باشند در تعیین سیاست­های اقتصادی کمک شایان توجهی نماید.

اقتصاد کشاورزی

عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت اضافی خانوارها برای نان گندم کامل در شهر تبریز

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 43-63

https://doi.org/10.22067/jead.2022.75287.1121

فرزانه تقوی دغدغان، باب اله حیاتی، محمد قهرمان زاده

چکیده به دلیل مصرف محدود محصولات غذایی غلات کامل، نگرانی‌هایی در مورد سلامتی وجود دارد؛ لذا تحریک و تشویق مردم برای مصرف اینگونه محصولات بسیار ضروری است. در این راستا هدف مطالعه بررسی عوامل مؤثر بر تمایل به پرداخت اضافی خانوار‌ها برای نان گندم کامل نسبت به نان معمولی در شهر تبریز بود. داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز از طریق پیمایش‌های میدانی، با طراحی و تکمیل پرسشنامه به روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌بندی شده از 302 خانوار در شهر تبریز در سال1399 جمع‌آوری گردید. برای رسیدن به هدف، از روش ارزش‌گذاری مشروط و مدل لاجیت ترتیبی بهره گرفته شد که با توجه به نقض فرض رگرسیون‌های موازی، مدل لاجیت ترتیبی تعمیم‌یافته برآورد گردید. بررسی نتایج مدل‌های لاجیت ترتیبی تعمیم‌یافته نشان داد در صورت وجود افراد بیمار، افرادی که شاخص سلامتی، آگاهی، تحصیلات و درآمد بالایی دارند، تمایل به پرداخت برای این نان بیشتر می‌باشد. همچنین در مورد نان گندم کامل سنگک، درصورت وجود افراد بیمار، افرادی که سطح شاخص سلامتی، آگاهی، درآمد بالایی دارند، بیشتر متمایل به خرید این نوع نان هستند. با افزایش شاخص عمومی خرید نان، آگاهی از مزایای نان گندم کامل، سطح درآمد و شاخص سلامتی احتمال تمایل به پرداخت اضافی برای نان گندم کامل افزایش می‌یابد. همچنین ضریب منفی و معنی‌دار متغیر جنسیت در مورد نان لواش و سنگک نشان داد که خانم‌ها تمایل به پرداخت بیشتری برای نان گندم کامل نسبت به آقایان دارند. نتایج مثبت و معنی‌دار شاخص آگاهی از نان کامل، اهمیت افزایش آگاهی خانوارها در تغییر رفتارهای آن‌ها را نشان می‌دهد، بنابراین نقش رسانه‌های گروهی در فرهنگ‌سازی و آگاهی خانوارها از مزایای این محصولات می‌تواند مفید واقع شود.

اقتصاد کشاورزی

تحلیل زنجیره ارزش صنعت مرغ بر اساس مدل پورتر (مورد مطالعه: استان آذربایجان شرقی)

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 65-81

https://doi.org/10.22067/jead.2022.76957.1136

پدرام رضائی، ابوالفضل محمودی، طاهره شرقی

چکیده هدف این مطالعه تحلیل فعالیت‎های مولفه‌های اصلی در زنجیره ارزش صنعت مرغ در استان آذربایجان شرقی بود. زنجیره ارزش صنعت مرغ شامل پنج مولفه کارخانجات تولید خوراک طیور، مزارع مرغ مادر، جوجه‎کشی، مزارع مرغ تخمگذار و مزارع مرغ گوشتی بود. جامعه آماری این مطالعه 63 نفر از کارشناسان، متخصصان و خبرگان صنعت مرغ بود. با توجه به تعداد محدود جامعه آماری از روش سرشماری برای گردآوری داده‌ها استفاده شد. داده‎ها از طریق پرسشنامه در سال 1400 جمع‎آوری شد، میزان روایی از طریق پانلی از اساتید و کارشناسان صنعت مرغ مورد تایید قرار گرفت و پایایی ابزار از طریق پایلوت تست مورد بررسی قرار گرفت. ضریب کرونباخ الفا از 701/0 تا 833/0 بدست آمد که بیانگر پایایی قابل قبول و خوب است. برای تحلیل داده‎ها از نرم‌افزار SPSS22 و SmartPLS3 استفاده شد. بر اساس یافته‎های تحلیل مسیر زنجیره ارزش مرغ، تنها بین مولفه کارخانه‎های تولید خوراک طیور با مزارع مرغ تخمگذار (020/0=ρ، 250/0=β) و همچنین بین مولفه واحد جوجه‎کشی با مزارع پرورش تخمگذار (004/0=ρ، 365/0=β) رابطه مستقیم، مثبت و معناداری وجود دارد. بنابراین تجزیه و تحلیل زنجیره ارزش مرغ نشان داد که مولفه مزارع مرغ گوشتی به طور معنادار و اثربخش نمی‌تواند نقش موثری را در تولید مرغ گوشتی در سطح استان ایفا نماید چرا که دو مولفه‌‌ (کارخانجات تولید خوراک طیور (992/0=ρ، 001/0=β) و واحد جوجه‌کشی (090/0=ρ، 275/0=β) زنجیره ارزش صنعت مرغ، نتوانستند ارتباط معناداری را با مولفه مزارع مرغ گوشتی ایجاد نمایند؛ بنابراین با توجه به مهمترین ضعف‌های این دو مولفه (ضعف در انجام دادن کنترل کیفیت و سالم بودن خوراک طیور توسط متصدیان با مقدار (241/0) و دانش ناکافی و تدارکات ضعیف برای ارسال به موقع جوجه‎ها از اتاق نگهداری به بخش پرورش به مقدار (228/0)) پیشنهاد می‌گردد سازمان دامپزشکی، اتحادیه و تعاونی مرغداران ضمن تقویت نظارت بر کیفیت دان تولید شده در کارخانجات تولید خوراک طیور، مشوق‌ها و حمایت‌هایی را برای اهمیت دادن به کنترل کیفیت غذایی و بهداشتی خوراک طیور طراحی و اجرا نمایند و همچنین، تسهیلات مالی و آموزشی لازم برای حمایت از فرایند تولید در اختیار بازیگران زنجیره ارزش صنعت مرغ استان قرار دهد.  

اقتصاد کشاورزی

پیشنهاد یک مدل برنامه‌ریزی ریاضی چند هدفه با رویکرد همبست آب- غذا - انرژی برای تولید محصولات زراعی

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 83-102

https://doi.org/10.22067/jead.2022.77691.1147

الهه آهنی، سامان ضیایی، حمید محمدی، مصطفی مردانی نجف آبادی، عباس میرزایی

چکیده با افزایش رشد جمعیت و تنوع رژیم­های غذایی، تقاضای غذا و به دنبال آن تقاضای آب و انرژی برای تولید غذا دچار تغییر و تحول شده است. رویکرد همبست آب- غذا- انرژی یک چشم‌انداز کلی از پایداری است که تلاش می‌کند تا تعادل میان اهداف مختلف، منافع و نیازهای جوامع و محیط‌زیست را براساس کمی‌سازی روابط آب- غذا- انرژی از طریق مدل‌سازی‌های کیفی و کمی و همچنین پیشبرد تحقیقات برای مدل‌سازی یکپارچه و مدیریت برای ارائه استراتژی‌های مهم توسعه پایدار در جهان پویا و پیچیده امروز را برقرار سازد. لذا پژوهش حاضر با هدف جلوگیری از ارائه و اجرای سیاست­های نامناسب و تک­بعدی در تولید محصولات زراعی، به ارائه یک مدل برنامه­ریزی ریاضی چند هدفه با استفاده از رویکرد همبست آب- غذا- انرژی پرداخته است. این مدل در محدوده مطالعاتی مشهد در استان خراسان رضوی بکار گرفته و اهداف متفاوتی از جمله حداکثرسازی سودکشاورزان و انرژی حاصل از تولید موادغذایی (کالری) و حداقل‌سازی مصرف کود و سم، انرژی، انتشار گازهای گلخانه­ای، آب­آبیاری برای سال زراعی 99-1398 در نظر گرفته شده است. با بکارگیری رویکرد همبست در انتخاب سطح زیرکشت محصولات زراعی محدوده مطالعاتی مشهد، سطح زیرکشت در الگوی بهینه 38/48 درصد، مصرف آب­آبیاری 25 درصد، انرژی 11/53 درصد و میزان تولید کالری محصولات 33 درصد، مقدار مصرف سم و کود 3/38 درصد، هزینه­های تولید 8/60 درصد، انتشار گازهای گلخانه­ای 40 درصد، مصرف سوخت دیزل 4/38 درصد و تولید کل 33 درصد در الگوی چندهدفه برای محدوده مطالعاتی مشهد کاهش و سود خالص کشاورزان 3/49 درصد افزایش یافته است. بنابراین می­توان نتیجه گرفت که هرچند با در نظر گرفتن یک حوزه از حوزه­های آب- غذا- انرژی بصورت مجزا اثرات تک­بعدی هر یک از سیاست­ها در بخش­کشاورزی منعکس می­شود، اما با استناد به تنها یک حوزه نمی­توان در مورد اثربخشی سایر سیاست­ها تصمیم­گیری قطعی نمود. در مجموع در راستای تأمین امنیت­غذایی با استفاده از همبست آب- غذا- انرژی بایستی مناطق مناسب برای کشت محصولات خاص در محدوده مطالعاتی مشهد شناسایی شود. در نهایت الگوهای کشت بهینه پیشنهادی که بر مبنای مدیریت صحیح منابع آب، انرژی، افزایش راندمان اقتصادی محصولات کشاورزی و حفاظت زیست­محیطی تهیه شده به طور کامل اجرا شود.

اقتصاد کشاورزی

تأثیر آمیخته بازاریابی بر ارزش ویژه برند در صنعت زعفران

دوره 37، شماره 1، بهار 1402، صفحه 103-117

https://doi.org/10.22067/jead.2023.79925.1169

امیررضا کنجکاو منفرد، علی جمدی، زهره السادات دعائی، عالیه حق‌بین

چکیده هدف از این پژوهش، تعیین عوامل تاثیرگذار آمیخته بازاریابی بر ارزش ویژه برند در صنعت زعفران است؛ در راستای نیل به این هدف رابطه بین عوامل آمیخته بازاریابی (محصول، کانال توزیع، قیمت، فعالیت‌های ترفیعی)، چهار بعد ارزش ویژه برند (آگاهی از برند، کیفیت ادراک شده، تصویر فروشگاه و وفاداری به برند) به وسیله معادلات ساختاری سنجیده شده است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و بر اساس روش گرد آوری داده‌ها از نوع توصیفی- همبستگی محسوب می‌شود. جامعه آماری این پژوهش، مصرف­کنندگان شهرستان اصفهان و یزد محصولات زعفران در سال 1401 هستند. به این منظور با روش نمونه­گیری غیراحتمالی در دسترس نمونه­ای مشتمل بر 384 نفر تعیین شد. نتایج حاصل شده نشان داد که بعد محصول بر تمامی ابعاد ارزش ویژه برند اثر دارد؛ همچنین قیمت فقط بر تصویر فروشگاه تاثیر معناداری دارد. همینطور توزیع بر تمامی ابعاد ارزش ویژه برند بجز تصویر فروشگاه اثر معناداری دارد و همچنین ترفیع بر کیفیت درک شده و آگاهی برند تاثیر معناداری دارد. بنابراین، مراکز فعال در حوزه زعفران باید تاکید زیادی بر ایجاد محصول با کیفیت و ایجاد وفاداری به برند داشته باشند. همچنین از طریق افزایش مطلوبیت خدمات پس از فروش، استمرار ملاقات نمایندگان پخش با مشتریان و حفظ تناسب قیمت محصولات خود با کیفیت آنها، تصویر ذهنی مثبت مشتریان از شرکت را ارتقا داده و از این طریق بر کیفیت ادراک شده و آگاهی از برند و وفاداری مشتریان خود تاثیر مثبت اعمال نمایند. اگر ایران خواهان افزایش صادرات زعفران و افزایش نقش و سهم خود در بازارهای جهانی است، باید اصول بازاریابی مناسب را در این صنعت رعایت کرد. ایجاد یک هیئت بازاریابی منطقه‌ای برای هماهنگی فعالیت‌های تولید، بازاریابی و صادرات زعفران، توصیه ای به سیاست­گذاران برای صادرات بیشتر محصول زعفران با ارزش افزوده به بازارهای جهانی است.

اقتصاد کشاورزی

عوامل موثر بر انتخاب استراتژی بازاریابی در مراحل مختلف چرخه عمر محصول

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 337-352

https://doi.org/10.22067/jead.2022.17748.0

حسین محمدی، علیرضا ثانی حیدری، عبدالله شهرکی

چکیده یک استراتژی بازاریابی مناسب برای افزایش فروش و سودآوری در مراحل مختلف چرخه عمر محصول ضروری است. هدف اصلی این مطالعه بررسی عوامل موثر بر انتخاب استراتژی بازاریابی در مراحل مختلف چرخه عمر محصول در صنایع غذایی مشهد می‌باشد. داده‌ها از طریق یک نظرسنجی جمع‌آوری شده و پرسشنامه‌ها توسط 88 مدیر بازاریابی صنعت تولید مواد غذایی در سال 1396 تکمیل شده است. برای رسیدن به هدف پژوهش، از الگوی لاجیت چند جمله‌ای برای تعیین تأثیر متغیرهای توضیحی بر احتمال انتخاب یک استراتژی بازاریابی ویژه در مراحل مختلف چرخه عمر محصول استفاده بهره گرفته شد. نتایج نشان داد که متغیرهای تجربه مدیر، تحصیلات، نوع محصول، رقابت‌پذیری، برند معتبر و سهم بازار تأثیر معناداری بر استراتژی انتخابی در مراحل مختلف چرخه عمر محصول داشته است. بنابراین، سودآوری یک شرکت در بازار را می‌توان با اجرای یک استراتژی بازاریابی مبتنی بر نوع محصول و در ارتباط با مراحل خاص چرخه عمر محصول بهبود داد.

اقتصاد کشاورزی

تاثیر شیوع بیماری کرونا بر ارزش سهام شرکت‌های مواد غذایی در بورس تهران

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 353-361

https://doi.org/10.22067/jead.2022.71165.1053

سید مجتبی مجاوریان، فواد عشقی، صدیقه آهنگری

چکیده ویروس کرونا (کووید-19) علاوه بر تاثیر منفی بر بهداشت وسلامت افراد، جهان را با یک بحران مالی- اقتصادی عظیم روبه­ روساخته است. شیوع ویروس کرونا در سراسر جهان، میزان معاملات و ارزش سهام را نیز تحت تاثیر قرار داده است. از آنجا که در شرایط بحران بازار مواد غذایی تاثیر بیشتری می­ گیرد، در این مطالعه به بررسی این رابطه در بورس اوراق بهادار پرداخته شده است. به منظور بررسی اثر مبتلایان ویروس کرونا بر ارزش شاخص سهام شرکت‌های صنایع غذایی و همچنین ارتباط میان ریسک و ارزش شاخص سهام از داده های روزانه رسمی وزارت بهداشت و مرکز پردازش اطلاعات مالی ایران از سوم اسفند که اولین گزارش اعلام گردید تا 12 خرداد 1400 گردآوری گردید. روش مورد استفاده در این مطالعه مدل­ های رگرسیونی میانگین واریانس ناهمسان شرطی است. آزمون­ های تصریح الگو نشان داد اولا فرضیه عدم ناهمسانی واریانس رد شده و لزوم استفاده از الگوهایی با واریانس ناهمسان ثابت گردید. ثانیا فرضیه عدم تقارن پذیرفته گردید. یافته­ های پس از برآورد مدل نشان داد میان تعداد مبتلایان به ویروس کرونا و ارزش سهام صنایع مواد غذایی ارتباط وجود داشته و افزایش تعداد مبتلایان سبب کاهش شاخص مذکور می ­شود. به این ترتیب همانند سایر بخش های اقتصاد، بازار سرمایه متاثر از بحران همه ­گیری کرونا گردید افزاش قیمت دلار بعنوان بازار رقیب تاثیر منفی بر شاخص قیمت سهام نشان داد. همچنین با توجه به بررسی ارتباط میان ریسک و ارزش سهام صنایع غذایی، ریسک مطابق انتظار رابطه معکوس و معنی­ دار با ارزش سهام شرکت­ های صنایع غذایی داشته و به عبارت دیگر افزایش ریسک منجر به کاهش قیمت سهام صنایع غذایی می­ شود.

اقتصاد کشاورزی

تأثیر آزادسازی تجارت محصولات کشاورزی بر قیمت مواد غذایی در ایران

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 363-376

https://doi.org/10.22067/jead.2022.73620.1098

محمد قهرمان زاده، مینا صمدپور، جواد حسین زاد

چکیده گسترش تجارت و آزادسازی آن، از متداول‌ترین سیاست‌ها برای دست‌یابی به رشد و توسعه اقتصادی در اغلب کشورها به شمار می‌رود. آزادسازی تجارت محصولات کشاورزی و اثر آن بر قیمت مواد غذایی، به دلیل اهمیت مواد غذایی در سبد مصرفی خانوار، یکی از مهم‌ترین اهداف دولت‌ها برای دسترسی عموم جامعه به مواد غذایی سالم و کافی است. در مطالعه حاضر، تأثیر آزادسازی تجاری بر قیمت مواد غذایی در ایران بررسی شده‌است. بدین منظور، از مدل تصحیح خطای تک‌معادله‌ای (SEECM)‌ با استفاده داده‌های سالانه مورد نیاز طی دوره زمانی سال‌های 98-1368 بهره گرفته شد. نتایج برآورد مدل SEECM نشان‌دهنده آن است که ضریب تصحیح خطا معنی‌دار و برابر با 345/0- بوده و بیانگر این امر است که در بلندمدت اگر یک شوکی بر قیمت داخلی مواد غذایی وارد شود بازار داخلی می‌تواند سالانه فقط 30 درصد آن را تعدیل کند. همچنین روابط تعادلی بلندمدت برآورد شده در مدل SEECM مؤید آن است که قیمت جهانی محصولات غذایی اثر مثبت و آزادسازی تجاری، اثری منفی بر قیمت مواد غذایی داخلی دارند. با توجه به نوسانات قیمت‌های جهانی و تأثیرپذیری قیمت‌های داخلی از آن، لزوم توجه به نوسانات قیمت‌های جهانی و نرخ ارز در تدوین سیاست‌های تجاری توصیه می‌شود.

اقتصاد کشاورزی

طراحی مدل موانع توسعه زنجیره‌های تولیدی محصولات کشاورزی (مطالعه موردی: باغات مشگین شهر)

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 377-392

https://doi.org/10.22067/jead.2022.76629.1132

ناصر سیف اللهی، رحیم محمدخانی

چکیده کشاورزی یکی از مهم‌ترین بخش‌های تأثیرگذار در اقتصاد هر کشور است که نقش مهمی در استقلال سیاسی و اقتصادی آن ایفا می‌کند. عدم وجود یک سیستم اطلاعاتی جامع و مدلی کاربردی در زنجیره‌ی تامین محصولات کشاورزی سبب شده است این بخش از اقتصاد کشور با وجود استعداد بالقوه، کارایی لازم را نداشته باشد. بنابراین، هدف پژوهش حاضر بررسی موانع زنجیره­های تولیدی محصولات کشاورزی (باغداران) استان اردبیل بود. برای گردآوری داده‌های تحقیق از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته استفاده شد و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات به روش استراوس و کوربین و مدل پارادایمی و به کمک نرم‌افزار مکس کیو دا انجام شده است. نمونه‌گیری به روش نمونه‌گیری نظری بود و با بهره‌مندی از روش‌های هدفمند و گلوله برفی انجام شد که بر مبنای آن، 16 مصاحبه با باغداران، اساتید دانشگاه و مدیران در زمینه موانع توسعه زنجیره‌های تولیدی محصولات کشاورزی انجام شد. نتایج تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها، طی فرایندهای کدگذاری باز، محوری و انتخابی به شکل‌گیری مدل موانع توسعه زنجیره‌های تولیدی بخش کشاورزی بر مبنای نظریه‌پردازی داده‌بنیاد انجامید. بر اساس رهیافت نظامند در نظریه داده‌بنیاد کدهای شناسایی‌شده در 6 طبقه هسته‌ای شامل شرایط علی، مقوله محتوایی، شرایط زمینه‌ای، عوامل مداخله‌گر، راهبردها و پیامدها قرار گرفتند. کدهای باز، شامل 38 مفهوم و کدهای محوری نیز شامل 44 مقوله عمده بود که در نهایت، به چهار گروه مقوله گزینشی: موانع تولید محصول، تأمین نهاده، توزیع محصول و مشتری در قالب موانع داخلی و خارجی برای هرکدام شناسایی گردید. براساس یافته­های تحقیق ریسک تامین منابع نهاده، ضعف مقررات و ضوابط در تأمین نهاده، موانع اطلاعاتی تولید، موانع راهبردی تولید، موانع رقابت در تولید، خطرات زیست محیطی، برنامه­ریزی- مدیریتی، مالی- اعتباری، موانع فنی- تکنیکی، موانع هزینه توزیع محصول، موانع فقدان مقررات در سیستم توزیع و موانع فروش؛ موانع مربوط به بخش تولید، از موانع توسعه زنجیره­های تولیدی محصولات کشاورزی هستند.

اقتصاد کشاورزی

شناسایی و اولویت‌بندی راه‌حل‌های هوشمند در صنعت طیور براساس معیارهای پایداری

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 393-411

https://doi.org/10.22067/jead.2022.76267.1130

آمنه خدیور، فاطمه مجیبیان، زهرا ترکاشوند

چکیده یکی از بخش‌­های غذایی که تولید هر چه بیشتر در آن می­تواند ضمن از بین بردن وابستگی به خارج صادرات ارز­آوری نیز داشته باشد، بخش تولید و عرضه دام و طیور است. مرغداری صنعت مهمی برای تأمین پایدار غذا در کشورها می­باشد. در این پژوهش کاربردها و راه­حل­های هوشمند در صنعت طیور شناسایی شده و با استفاده از شاخص­های توسعه پایدار و با بهره­گیری از روش ارزیابی همزمان معیارها و گزینه‌ها (SECA) به اولویت­بندی این کاربردها پرداخته شده است. بر اساس تحلیل­های صورت گرفته 18 حوزه اصلی از راه­حل­های هوشمند در صنعت مرغداری شناسایی گردیده است. اوزان شاخص‌های توسعه پایدار بر اساس روش SECA، اقتصادی (351/0)، اجتماعی (3383/0) و زیست محیطی (3065/0) نشان می­دهد که برای پیاده‌سازی پروژه­های مبتنی بر راه­حل­های هوشمند در صنعت مرغداری بایستی بیشتر به پایداری اقتصادی اهمیت داد. این در حالیست که یکی از چالش‌های اصلی که بخش کشاورزی بخصوص صنعت مرغداری با آن روبرو است استفاده از روش‌های تولید کشاورزی سنتی است که باعث شده بیش از ظرفیت زمین استفاده کند. علاوه بر آن جهانی شدن، تغییرات آب و هوایی، حرکت از اقتصاد مبتنی بر سوخت فسیلی به سوی اقتصاد مبتنی بر محیط‌زیست و رقابت بر سر زمین، آب شیرین و نیروی کار منجر به پیچیدگیهای بیشتر و ایجاد چالش تغذیه در جهان و بهرهبرداری اضافی شده است. با توجه به پتانسیل بالقوۀ راه‌حل‌های هوشمند در تحقق اهداف توسعۀ پایدار، پیشنهاد می‌شود که بیشتر بر روی جنبه زیست‌محیطی پروژه­ها تمرکز شود.

اقتصاد کشاورزی

تعیین‌کننده‌های صادرات و تراز تجاری بخش کشاورزی ایران

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 413-429

https://doi.org/10.22067/jead.2023.77925.1148

سپیده ذوالانواری شیرازی، زکریا فرج زاده

چکیده ایران با هدف کاهش وابستگی به درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز، قصد دارد صادرات غیرنفتی را گسترش دهد. در همین راستا، این پژوهش سعی دارد عوامل تعیین­کننده صادرات و تراز تجاری بخش کشاورزی ایران را بررسی کند. برای صادرات از مدل جاذبه و داده­های ترکیبی سال­های 1997تا 2017 استفاده شد. هم­چنین تراز تجاری بخش کشاورزی و زیربخش­های آن با استفاده از داده­های دوره 1978 تا 2018 مطالعه شد. نتایج مدل جاذبه نشان داد متغیر فاصله بر میزان صادرات اثر منفی دارد. در حالی که اثر متغیرهای تولید ناخالص داخلی ایران و کشورهای واردکننده مطابق انتظار، مثبت به­دست آمد. یافته­ها نشان داد یک درصد افزایش تولید ناخالص داخلی سرانه ایران موجب افزایش صادرات محصولات کشاورزی به میزان 42/3 درصد خواهد شد. اما ضریب به­دست آمده برای تولید ناخالص کشورهای واردکننده از اهمیت آماری پایینی برخوردار بود. هم­چنین مشخص گردید افزایش جمعیت کشورهای واردکننده موجب افزایش تقاضا برای صادرات محصولات کشاورزی ایران خواهد شد. درجه بازبودن اقتصاد اثر مثبت و معنی­داری بر صادرات نشان داد. ضریب متغیر نرخ ارز واقعی در حدود 9/0 به­دست آمد و مشخص گردید تغییرات صادرات با تغییرات نرخ ارز هم جهت است. تحریم­های شدید بر صادرات محصولات کشاورزی ایران اثر منفی نشان داد اما تحریم­های کم، فاقد اثر معنی­دار ارزیابی شد. هم­چنین نتایج نشان داد متغیر بحران جهانی اقتصاد می­تواند موجب کاهش صادرات محصولات کشاورزی ایران شود. در تصریح تراز تجاری مشخص گردید ارزش­افزوده بخش کشاورزی و زیربخش­های آن بر بهبود تراز تجاری اثر مثبت دارد. اما اثر نرخ ارز واقعی بر تراز تجاری بخش کشاورزی و زیربخش­های زراعت و دام و طیور منفی ارزیابی شد که نشان­دهنده تأیید تئوری منحنی J است. اما برای زیربخش باغبانی مورد تأیید قرار نگرفت. نوسانات نرخ ارز با استفاده از دو متغیر تغییرات مثبت و منفی این متغیر، و هم­چنین اثر ARCH حاصل از تخمین مدل خودتوضیح میانگین متحرک در مدل لحاظ شد. اثر این دو متغیر ضمن تفاوت در اندازه ضریب، الزاماً هم­جهت نبود. اثر متغیر درجه باز­بودن اقتصاد بر تراز تجاری بخش کشاورزی و زیربخش باغبانی مثبت ارزیابی شد. به این معنی که تولید آنها مبتنی بر مزیت نسبی است. در حالی­که اثر این متغیر بر تراز تجاری زیربخش­های زراعت و دام­وطیور منفی به­دست آمد. هم­چنین پیامد تحریم­ها بر تراز تجاری منفی ارزیابی شد.

اقتصاد کشاورزی

اثرات راهبردهای تطبیقی بر مدیریت منابع آب در دشت مشهد: کاربرد مدل‌های اقتصادی- هیدرولوژیکی و رفتاری

دوره 36، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 431-445

https://doi.org/10.22067/jead.2022.78289.1151

حسن سخدری، سامان ضیایی، محمود احمدپور برازجانی، حمید محمدی

چکیده استان خراسان رضوی هم‌اکنون بحرانی‌ترین منابع آبی زیرزمینی در سطح کشور را داراست به طوری که افت سطح آب‌­های زیرزمینی در این استان به یک متر رسیده است. دشت مشهد در طی سال­های اخیر با بحران خشکسالی و کم‌آبی دست ‌و پنجه نرم می­‌کند. منشا بحران خشکسالی برداشت­های بی­رویه و گرمایش جهانی است. مدیریت جامع منابع آب با توجه به ماهیت پیچیده مسائل آب، رشد سریع جمعیت، نیاز به آب برای مصارف مختلف و منابع آبی محدود، نیازمند روش‌هایی است که دیدگاه‌های فنی، اقتصادی، زیست‌محیطی، اجتماعی و منطقی را در یک قالب یکپارچه گردآوری نماید. یکی از ابزارهای مدیریت جامع منابع آب، استفاده از روش‌های هیدرولوژیکی اقتصادی به منظور شبیه­سازی وضعیت کنونی حوضه­های آبریز و بررسی اثرات سناریوها و سیاست­های مختلف می­باشد. در مطالعه‌ی حاضر به منظور شبیه­سازی وضعیت هیدرولوژیکی دشت مشهد و بررسی اثرات سناریوهای مختلف از یک مدل اقتصادی- هیدرولوژیکی استفاده شد. در گام بعد به‌ منظور رسیدن به توافق با ذینفعان بر سر اجرای سناریوهای مختلف حفاظتی از مدل عامل محور استفاده گردید. نتایج مدل هیدرولوژیکی- اقتصادی نشان دادند که با اتخاذ سناریوهای تطبیقی امکان کاهش تقاضای آب بخش ‌کشاورزی و در نتیجه مصرف آب سطحی و زیرزمینی در این بخش وجود دارد. همچنین اجرای سناریوهای مختلف تطبیقی موجب تغییر الگوی کشت کنونی خواهد شد. از سوی دیگر نتایج مدل­سازی عامل محور نشان داد که میان میزان آب در دسترس ناشی از راهبردها و تقاضای آب تفاوت زیادی وجود دارد که این موضوع موجب خواهد شد که کشاورزان با اجرای سناریوهای حفاظتی همکاری نکنند. اما با به کارگیری سیاست­های تشویقی می­توان برخی از کشاورزان نماینده را به اجرای سناریوهای تطبیقی راضی نمود.

اقتصاد کشاورزی

تحلیل ناامنی غذایی و ارزش اقتصادی غذا در ایران

دوره 36، شماره 3، پاییز 1401، صفحه 207-225

https://doi.org/10.22067/jead.2022.70211.1044

محمد قهرمان زاده، فرناز جعفرزاده، رقیه فتحی

چکیده تأمین غذا و امنیت غذایی یکی از اهداف مهم توسعه در همه کشورها تلقی می­شود، به­طوری­که کاهش ناامنی غذا برای همه افراد به­عنوان یک هدف مهم سیاسی قلمداد می­گردد. در این راستا، هدف از مطالعه حاضر بررسی ناامنی غذایی و تعیین ارزش اقتصادی غذا در کشور می­باشد و بدین منظور از تحلیل اقتصاد رفاه چاوز (2017) بهره گرفته شد. در این خصوص با استفاده از سیستم تقاضای تقریباً ایده­آل درجه دو (QUAIDS) تقاضای خانوار برای مواد غذایی برآورد گردید و ارزش اقتصادی غذا برای شش گروه عمده مواد غذایی تحت سه سناریو: 1- ناامنی غذایی بالا، 2- ناامنی غذایی متوسط و 3- امنیت غذایی محاسبه گردید. نتایج مؤید آن است که در مجموع ارزش اقتصادی غذا برای یک خانوار شهری در سطح ناامنی غذایی بالا برابر 24192 هزار ریال است در حالی­که تحت سناریو وجود امنیت غذایی برابر با 77046 هزار ریال به دست آمده است. مقایسه ارزش اقتصادی گروه­های مواد غذایی متفاوت تحت سناریو ناامنی غذایی متوسط نسبت به سناریو ناامنی غذایی بالا، حاکی از آن است که ارزش غذا در سناریو دوم حداقل 6/1 برابر بیشتر از سناریو اول بوده و همچنین ارزش اقتصادی گروه­های مواد غذایی منتخب تحت سناریو وجود امنیت غذایی در مقایسه با سناریو وجود ناامنی غذایی بالا، بیانگر آن است که نان و غلات 18/3 برابر، گوشت 29/3 برابر، لبنیات 22/3 برابر، میوه 16/3 برابر، روغن و چربی­ها 94/2 برابر و سبزی 11/3 برابر می­گردد. با توجه به نتایج سناریوهای ناامنی غذایی، ملاحظه گردید که درآمد خانوار عامل اصلی در امنیت غذایی خانوار و کسب منفعت غذایی بوده و بیشترین تأثیر را بر آن دارد، لذا پیشنهاد می­شود دولت در برنامه­های تأمین امنیت غذایی خود، بسترهای لازم جهت بهبود سطح درآمد قشر متوسط و کم درآمد جامعه را در جزء گروه­های هدف اصلی خود قرار دهد.

اقتصاد کشاورزی

ارزیابی ترجیحات جوامع بومی برای حفاظت اکوسیستم جنگلی (مطالعه موردی: جنگل‌های شیاده و دیوا)

دوره 36، شماره 3، پاییز 1401، صفحه 227-247

https://doi.org/10.22067/jead.2021.72269.1078

حمید حاجی زاده، اصغر فلاح، ساره حسینی

چکیده اکوسیستم جنگل از مهم­ترین ثروت­های طبیعی هر کشور به شمار می­آید که کارکردها و خدمات مختلفی را برای بشر فراهم می­کند. لذا شناخت کارکردها و خدمات اکوسیستم جنگل، تعیین ارزش اقتصادی آنها و بررسی ترجیحات جوامع جهت حفاظت از آنها باید هدف اساسی فعالیت­های انسان قرار گیرد. از این‌رو هدف پژوهش حاضر ارزیابی ترجیحات و تمایل به پرداخت جوامع بومی برای حفاظت اکوسیستم جنگلی شیاده و دیوا از توابع شهرستان بابل واقع در استان مازندران با استفاده از روش ارزشگذاری آزمون انتخاب است. جامعه آماری این پژوهش شامل 150 خانوار بومی روستاهای حاشیه جنگل­های شیاده و دیوا می­باشد. در این مطالعه داده­های پژوهش به­صورت پیمایش میدانی و از طریق نمونه­گیری تصادفی در تابستان 1399 توسط جوامع بومی منطقه تکمیل و جمع­آوری گردید. متغیرهای اجتماعی - اقتصادی در این تحقیق شامل هشت متغیر سن، تأهل، جنسیت، شغل، بعُد خانوار، تحصیلات، درآمد و مخارج خانوار بوده است که اثر این متغیرها بر میزان تمایل به پرداخت جوامع مورد بررسی قرار گرفت. در این مطالعه، تمایل به پرداخت افراد برای حفاظت اکوسیستم جنگلی منطقه با روش آزمون انتخاب و مدل رگرسیونی لاجیت شرطی برآورد گردید. برای راستی­آزمایی مدل لاجیت شرطی، آزمون استقلال بین گزینه­های نامرتبط (IIA) به کمک آماره هاسمن- مک­فادن انجام شد. همچنین جهت بررسی تأثیر متغیرهای اجتماعی- اقتصادی بر روی میزان تمایل به پرداخت از مدل لاجیت چندجمله­ای استفاده گردید. در این پژوهش پایایی پرسشنامه با استفاده از آزمون آلفای کرونباخ (87/0) محاسبه شد. تمایل به پرداخت هر خانوار برای حفظ اکوسیستم جنگلی شیاده و دیوا جهت ارائه خدمات تنظیمی، زیستگاهی و اطلاعاتی از وضعیت فعلی به وضعیت بهبود به­ترتیب برابر با 86/1120، 25/630 و 49/1026 ریال در ماه به­دست آمد. نتایج این مطالعه نشان داد تمایل به پرداخت جوامع بومی جهت حفاظت اکوسیستم جنگل برای ارائه خدمات تنظیمی و بهبود آن در اولین اولویت قرار دارد و خدمات زیستگاهی و اطلاعاتی جایگاه­های بعدی را به­خود اختصاص دادند. لذا خدمات تنظیمی مهم­ترین خدمات اکوسیستمی جنگل از نظر جوامع بومی منطقه شناخته شده است. همچنین، میزان تمایل به پرداخت نهایی جوامع بومی به­ازای هر خانوار 04/33329 ریال در سال (42/2777 ریال برای هر خانوار در ماه) محاسبه شد.

اقتصاد کشاورزی

بررسی تأثیر تغییرات آب و هوایی و شاخص قیمت مواد غذایی بر امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران

دوره 36، شماره 3، پاییز 1401، صفحه 249-263

https://doi.org/10.22067/jead.2021.71352.1060

احمد فتاحی اردکانی، فاطمه سخی، یدالله بستان، محمد رضوانی

چکیده ناامنی‌غذایی یک چالش اساسی برای تمامی افراد به‌ویژه فقرا در جهان است. از این‌رو دولت‌ها درصدد اجرای سیاست‌های مختلف در جهت پایداری امنیت غذایی خانوارها هستند. در این بین کشورهایی همچون ایران به‌دلیل شرایط اقتصادی ناپایدار و تغییرات آب و هوایی شدید (نوسان در بارش و خشکسالی‌های متوالی) شاهد امنیت غذایی پرنوسانی برای خانوارها هستند. برای پایداری در امنیت غذایی کشورهای درحال‌توسعه ازجمله ایران، انجام مطالعات مختلف در جهت شناسایی عوامل اثرگذار بر امنیت غذایی حائز اهمیت است. از این‌رو در مطالعه پیش‌رو با استفاده از روش خودتوضیح با وقفه‌های گسترده و آمار و اطلاعات دوره زمانی 1369-1398 به بررسی تأثیر تغییر آب و هوا و شاخص قیمت مواد غذایی به همراه متغیرهای درآمد سالانه خانوار و رشد نرخ ارز آزاد بر امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران پرداخته شد. از شاخص AHFSI برای متغیر امنیت غذایی خانوار استفاده شد و مقدار آن تا سال 1398 برآورد گردید. نتایج نشان داد که در کوتاه‌مدت و بلندمدت شاخص قیمت مواد غذایی، وقفه سوم تغییر آب و هوا، نرخ بازار آزاد و متغیر مجازی هدفمندی یارانه دارای اثر منفی و معنادار و متغیر درآمد سالانه خانوار نیز اثر مثبت و معنادار بر امنیت غذایی خانوار شهری ایران است. همچنین در هر سال 42/0 درصد از عدم تعادل یک دوره امنیت غذایی خانوارهای شهری ایران در دوره بعد تعدیل می‌شود. در نتیجه پیشنهاد می‌شود با توجه به نتایج مطالعه حاضر، راهبردهای انتخابی باید برای رفع اثرات نامطلوب تغییرات آب و هوا و ناامنی غذایی تمرکز کنند. آموزش و تقویت باور عمومی نسبت به تغییر آب و هوا و بحران آب، تدوین برنامه و سیاست‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت ویژه مدیریت منابع آب تحت شرایط تغییر آب و هوا می­تواند موثر باشد.

اقتصاد کشاورزی

بررسی محرک‌های قیمت انواع گوشت در ایران با استفاده از مدل خودتوضیح‌ برداری ساختاری پانلی (Panel-SVAR)

دوره 36، شماره 3، پاییز 1401، صفحه 265-286

https://doi.org/10.22067/jead.2022.72367.1080

رضا حیدری

چکیده در سال‌های اخیر، نوسانات قیمت گوشت همواره از چالش‌های اساسی بازار گوشت ایران بوده و هر ساله عدم تعادل در بازار آن باعث کاهش رفاه مصرف‌کنندگان و بروز خسارت برای تولیدکنندگان می‌شود. در شرایط کنونی که منابع ارزی کشور محدود و قیمت در بازار گوشت دارای روند افزایشی است، بررسی محرک‌های قیمت انواع گوشت در ایران از منظر اقتصاد خرد و به ویژه زنجیره انتقال عمودی قیمت‌ها می‌تواند راهنمای مناسبی برای سیاست‌گذران و برنامه‌ریزان در اتخاذ سیاست‌های مناسب برای کنترل قیمت و مصرف داخلی این محصولات باشد. هدف از انجام این مطالعه شناسایی محرک‌های قیمت انواع گوشت در ایران با استفاده از مدل Panel-SVAR در 30 استان کشور طی سال‌های 98-1385 است. نتایج حاصل از تابع عکس‌العمل آنی نشان داد که اثر شوک‌های متغیر ارزش افزوده بخش کشاورزی بر شاخص قیمت گوشت، قیمت گوشت گوسفند و قیمت گوشت گاو منفی و روی قیمت گوشت مرغ مثبت است. در حالی‌که اثر تکانه‌های سه متغیر شاخص قیمت نهاده‌های وارداتی دام و طیور (ذرت، کنجاله سویا و جو)، قیمت دام زنده و خود قیمت گوشت روی تغییرات قیمت انواع گوشت (مرغ، گوسفند و گاو) مثبت است. نتایج حاصل از تجزیه واریانس و تجزیه تاریخی نیز نشان داد که تکانه‌های مربوط به متغیر ارزش افزوده بخش کشاورزی کمترین اثر و تکانه‌های خود متغیر قیمت گوشت بیشترین اثر را بر تغییرات قیمت انواع گوشت در ایران دارد. در این راستا برای مهار شوک‌های قیمتی وارد بر قیمت انواع گوشت، مدیریت انتظارات تورمی و استفاده از سیاست‌های حمایتی مناسب در کل زنجیره تولید گوشت از قبیل نظارت بر مراحل تولید و توزیع و مصرف، اصلاح ساختار بازار به جای کنترل قیمت، تأمین به موقع نهاده‌های تولید برای تولیدکنندگان، توسعه کشت نهاده‌های دامی در داخل کشور و نیز توزیع کافی و در زمان مناسب برای مصرف‌کنندگان پیشنهاد می‌شود.